Cahit GÖKÇELİK - Deloitte Vergi Hizmetleri Kıdemli Müdürü
27.10.2008 tarihli Resmi Gazetede Gümrük Müsteşarlığının kendi alanında ilk olma özelliği bulunan yeni bir yönetmeliği yayınlandı. Yönetmeliğin tam ismi “Sonradan Kontrol ve Riskli İşlemlerin Kontrolü Yönetmeliği”. Bu yönetmelik Türkiye’de gümrük kontrollerinin yapılış şeklinde gerçekleştirilecek değişikliğin en önemli göstergesi niteliğinde. Çünkü, Yönetmelik kapsamındaki gümrük kontrollerinin artık gümrük kapılarında değil “kişilere ait yerlerde” yapılacağı belirtiliyor. Kişi ile kastedilen ise, “gerçek veya tüzel kişiler.”
Yönetmelik kapsamında artık firmalara Gümrük Müsteşarlığı Merkez Denetim Elemanları gidecek, firmalar bunlara uygun çalışma mekanları sağlayacak ve denetim elemanları firmanın bütün kayıtlarını inceleyerek gümrük kontrollerini yapabilecek.
Sonradan Kontrol
Yönetmelik kapsamındaki kontrollere verilen isim “Sonradan Kontrol”. Sonradan kontrol Yönetmelikte şu şekilde tanımlanmış: Beyan edilen bilgilerin doğruluğu ve işlemlerin usulüne uygun olarak yapılıp yapılmadığı da dahil eşyanın gümrük işlemlerine ve/veya sonraki ticari işlemlere ilişkin ticari belge ve verilerin ya da riskli kişi veya işlemlerin ilgili kişilere ait yerlerde kontrolü. Sonradan kontrolün, kişilerin gümrük vergileri karşısındaki durumu ile gümrük mevzuatı ve ilgili diğer mevzuatta öngörülen yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediğini belirlemek için yapılacağı belirtilmiş.
Yönetmelikten; Gümrük Müsteşarlığı bünyesinde “Risk Değerlendirme ve Koordinasyon Komisyonu” oluşturulduğu, Gümrük Müsteşarı başkanlığında, sekreteryayı yürütmek üzere belirlenen bir birim ve bu birimden sorumlu Müsteşar Yardımcısı, Teftiş Kurulu Başkanı, Gümrükler Genel Müdürü, Gümrükler Muhafaza Genel Müdürü, Gümrükler Kontrol Genel Müdürü ve TASİŞ Genel Müdürünün bu komisyonun üyesi olduğu anlaşılıyor.
Yukarıda bahsi geçen Yönetmelik kapsamındaki sonradan kontrollerin, Gümrük Müsteşarlığı merkez denetim elemanlarınca yapılacağı öngörülmüş durumda. Merkez Denetim elemanı kavramından Gümrük Müfettişleri, Gümrük Kontrolörleri, Gümrük Muhafaza Kontrolörleri, Gümrükler Kontrol Genel Müdürlüğü Kontrolörleri ve TASİŞ Genel Müdürlüğü Kontrolörlerini anlamak gerekiyor.
Yönetmelikte, sonradan kontrollerin planlı ve sistematik bir şekilde ve bir programa dayalı olarak yapılacağı, sonradan kontrole tabi tutulacak kişi ve işlemlerin risk analizi temelinde bir takvim yılı için önceden tespit edileceği belirtiliyor. Ancak, gerek görülen hallerde yıllık plan dışında da sonradan kontrolün yapılabileceği öngörülmüş durumda.
Tebligat
Sonradan kontrol süreci firmaya gönderilen bir tebligat ile başlıyor. Sonradan kontrolün amacını tehlikeye düşürmeyecek durumlar dışında, sonradan kontrolü yapacak merkez denetim elemanının, kontrole başlama tarihinden en az 15 gün önce, sonradan kontrole başlanacağını ilgilisine bildirmesi gerekiyor.
Hangi Belgeler Kontrol Edilecek
Sonradan kontrol yapan merkez denetim elemanlarının gümrük vergileri ile gümrük mevzuatı ve ilgili diğer mevzuatta öngörülen yükümlülüklere ilişkin olarak kişinin lehine ve aleyhine olan tüm hususları incelemesi öngörülmüş.
Yapılan kontrol sırasında soruşturmayı gerektirir bir fiilin tespit edilmesi hâlinde, sonradan kontrolü yapan merkez denetim elemanının çalışma usul ve esaslarını düzenleyen mevzuat ve ilgili mevzuat çerçevesinde hareket etmesi ve 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu ile 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri uyarınca eşya, bilgi, belge ve veriler için el koyma dâhil gerekli tedbirleri alması öngörülmüş.
Firmaların Yükümlülükleri
Sonradan kontrole tabi tutulanlar Merkez Denetim Elemanlarına;
· Gerekli her türlü bilgi, veri, kayıt, defter, belge ve diğer evrakı vermek ve her türlü yardımı sağlamak;
· Bilgi işlem sistemi vasıtasıyla tanzim edilmiş bilgi, belge ve verilere doğrudan veya dolaylı erişimde yardımcı olmak;
· Sonradan kontrolün yapılabilmesi için uygun bir çalışma ortamı ve gerekli yardımcı maddeleri bedelsiz olarak sağlamak;
Zorundadırlar.
Sonradan kontrol, kontrole tabi kişilerin mesai saatleri içinde gerçekleştirilecektir. Kontrole tabi kişiler tarafından kabul edilmesi hâlinde mesai saatleri dışında da sonradan kontrol yapılabilecektir.
Sonradan kontrolü yapan merkez denetim elemanları kontrole tabi kişilere ait “işyerlerinin her yerine girme ve inceleme yapma” yetkisine sahip kılınmıştır. Bu ifadenin denetim elemanının her türlü belgeyi inceleme ve stokları kontrol etme maksadıyla Yönetmeliğe konulmuş olsa da yazım itibariyle amacı aşan bir ifadeye dönüştüğü değerlendirilmektedir.
Raporlar
Merkez denetim elemanı sonradan kontrol sonucuyla ilgili olarak sonradan kontrole tabi kişilerle nihai bir görüşme yapacak ve tutanağa bağlanacaktır. Bu görüşmede, özellikle ihtilaf konusu hususlar, hukuki değerlendirme ve tespit edilen hususların gümrük vergileri ve sonuçları açısından etkileri ifade edilecek; tutanakta ise düzenlenme yeri, tarihi, görüşme konusu, görüşmede bulunanların isim, unvan ve imzaları yer alacaktır.
Sonradan kontrol sonucunda, varsa, vergilendirme için önemli olan tespitler, muhtemel vergi tutarı değişiklikleri ve yol gösterici nitelikteki tespitlerin yer aldığı değerlendirme raporu düzenlenecektir. Ancak, bu konularda önemli bir tespit söz konusu olmazsa, rapor düzenlenmeden bu hususun yazılı olarak kişiye bildirilmesi de mümkündür.
Sonradan kontrol sonucunda sonradan kontrolü yapan merkez denetim elemanının genel tespitlerini, değerlendirmelerini ve idarece alınması gereken önlemleri içeren idari rapor tanzim edilerek Müsteşarlığa sunulacaktır.
Risk puanı
Sonradan kontrolü yapan merkez denetim elemanlarının düzenlediği değerlendirme ve idarî raporlar, sekreterya işlemlerini yürüten birim tarafından değerlendirilerek, sonradan kontrole tabi tutulan her kişiye bir risk puanı verilecek ve bu puanlar Birim tarafından risk değerlendirmelerinde kullanılacaktır.
Değerlendirme ve Sonuç
Yukarıda detayları verilen Sonradan Kontrol ve Riskli İşlemlerin Kontrolü Yönetmeliği ile gümrüklerde, gümrük kontrolleri bakımından, yeni bir dönem başlayacaktır. Yönetmeliğe bakılınca, düzenlemenin amacının daha ziyade firmaların gümrük ve dış ticaret kurallarına uygun çalışıp çalışmadığını kontrol etmek ve aksine hareket edenler hakkında yasal işlem yapmak olduğu anlaşılmaktadır. Yönetmeliğe, firmaların yaşadıkları sorunları Merkez Denetim Elemanlarına iletmek ve bu vasıta ile yaşadıkları sorunlara çözüm aramak, bunların Müsteşarlık merkezine ulaşmasına aracılık etmek şeklinde bir yönün ilave edilmesinin Yönetmeliği daha çağdaş ve daha dengeli yapacağı, firmaların bu kontrollere bakış açısını da değiştireceğini değerlendirmekteyiz.